06/06/2019 (aktualizacja: 28/06/2021)
Wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare L.) to pospolite ziele, które porasta łąki, pola czy przydrożne rowy. Jego intensywny zapach skutecznie odstrasza kleszcze i komary, posiada też wiele zdrowotnych właściwości. Należy jednak uważać, ponieważ wrotycz jest też rośliną trującą. Zawiera toksyczny olejek eteryczny – tujon, dlatego obecnie stosuje się go wyłącznie do użytku zewnętrznego.
Rodzina: astrowate – Asteraceae
Nazwy ludowe i zwyczajowe:Mlecznica, piżma, piżmo, wrotycz swojski.O
Wrotycz to roślina wieloletnia, wyrastającą do 1,5 m wysokości, z dużym, rozgałęzionym, pełzającym kłączem i krótkim, mocnym korzeniem. Ma liczne, wzniesione, sztywne, gęsto ulistnione łodygi. Liście są duże, ciemnozielone, pierzaste lub podwójnie pierzaste, z 5.-12. parami podługowatych, pierzasto wcinanych odcinków. Łodygi w górze słabo rozgałęzione, zakończone są baldachokształtnym kwiatostanem, złożonym z płaskich koszyczków kwiatowych. Kwiaty mają barwę ciemnożółtą. Wrotycz kwitnie od czerwca do sierpnia. Owocem jest brunatnoszara niełupka, długości do 2 mm, z bardzo krótkim rąbkiem kielichowym. Cała roślina ma balsamiczny zapach.
Występowanie
Jest gatunkiem występującym w całej Europie i na Syberii, w Polsce pospolity na niżu i w niższych partiach górskich. Rośnie na przydrożach, przychaciach, nasypach kolejowych, odłogach, miedzach i na zaniedbanych pastwiskach.
Pozyskiwanie surowca
Surowcem zielarskim są koszyczki kwiatowe wrotyczu. Zbiera się je na początku kwitnienia, ścinając nożem lub nożyczkami, bez szypułek. Koszyczki dość trudno wysychają w warunkach naturalnych, a suszone zbyt długo brunatnieją, dlatego najlepiej suszyć je w temperaturze podwyższonej, do 35oC. Dobrze wysuszony surowiec powinien zachować naturalną barwę i zapach.
Skład chemiczny
Olejek eteryczny – do 1,5%, związki goryczowe, ksantofil i sole mineralne.
Zastosowanie
Wrotycz stosowany był w medycynie średniowiecznej. Św. Hildegarda zalecała go np. przy katarach, a Lonicerus jako środek pobudzający krwawienie miesięczne. W lecznictwie ludowym miał duże zastosowanie jako lek przeciw robakom (w leczeniu owsicy i glistnicy), w leczeniu kolki wątrobowej, do nacierania w bólach gośćcowych i artretycznych. Ziele służyło jako ludowy środek odstraszający mole i pluskwy. W norweskim lecznictwie ludowym używano go jako środka uśmierzającego ból zębów. Jako potrawę obrzędową często spożywano wrotycz zapiekany w cieście. W Bretanii wykorzystywano go do produkcji napoju, rzekomo zabezpieczającego przed febrą i wypijano go w Poniedziałek Wielkanocny. Przypisywano mu właściwości, chroniące przed demonami i czarami. Aromatyczne liście wrotyczu wkładano pomiędzy karty modlitewników protestanckich, by chroniły przed zaśnięciem podczas nudnych kazań pastorów. Wyciągi stosowane zewnętrznie niszczą wszy głowowe i łonowe oraz świerzbowce. Duża zmienność składu chemicznego i wysoka toksyczność wrotyczu spowodowały, że zaniechano obecnie doustnego stosowania jego wyciągów. Niekiedy tylko jest on jednym ze składników mieszanek ziołowych lub specyfików. Same kwiaty wrotyczu lub ich przetwory stosowane są jedynie zewnętrznie. Zewnętrznie na skórę stosuje się wyciąg alkoholowy z kwiatów wrotyczu przeciw wszom i świerzbowcom.
Po podaniu doustnym wyciągu lub sproszkowanych kwiatów wrotyczu może nastąpić podrażnienie i przekrwienie błon śluzowych przewodu pokarmowego, macicy i nerek, a po większych dawkach – zawroty głowy, krwiomocz, skurcze mięśni oraz utrata świadomości.
Przepisy
Odwar
1 łyżkę kwiatów wrotyczu i 1/2 łyżki ziela macierzanki lub ziela tymianku albo ziela piołunu zalać 1 szklanką wrzącej wody. Ogrzać powoli pod przykryciem do wrzenia (nie gotować). Odstawić na 15 min. i przecedzić. Stosować zewnętrznie w świerzbie i wszawicy głowowej i łonowej. W przypadku wszawicy głowowej włosy obficie zwilżyć płynem i zawiązać chustką na 2-3 godz. Następnie głowę umyć i wyczesać gęstym grzebieniem. Po 24 godzinach włosy zmyć ciepłym octem i wyczesać gęstym grzebieniem w celu-usunięcia gnid. Oba zabiegi powtórzyć po 6-7 dniach.
Informacje przygotowane przez zespół pracowników URz w ramach projektu „Traditional and wild” realizowanego przez Stowarzyszenie Pro Carpathia w Rzeszowie, współfinansowanego ze środków EFRR
